|
psychotherapie
Het
concept van de onverbrekelijke drie-eenheid ziel – lichaam - geest Psychotherapie in haar algemeenheid benadert de mens vanuit zijn totaliteit. Analoog aan de eenheid geest-ziel-lichaam wordt er derhalve uitgegaan van drie innig verweven fundamentele componenten: een spirituele, een psychologische en een lichamelijke benadering. De specifieke behoeften die met deze niveaus samenhangen kunnen vertaald worden als respectievelijk de behoefte aan zingeving aan het leven, de behoefte om in verbinding met anderen op een gezonde manier lief te hebben, vlot te kunnen functioneren en communiceren, geliefd te worden en tenslotte de behoefte om zich lichamelijk gezond, veerkrachtig en "goed in zijn vel" te voelen. Van belang is het om te benadrukken dat het hier gaat om een onverbrekelijke drieëenheid want, indien er op één van deze niveaus iets schort, zal vervulling achterwege blijven. In functie van wat hierna volgt, is het goed om voor ogen te houden dat, in zijn algemeenheid, enerzijds de emotionele toestand de patronen van de ziel volgt en dat anderzijds het lichaam feilloos reageert op de patronen van onze emotionele toestand. Juist omdat deze gebieden één enkele eenheid vormen is het weinig effectief om zich blind te staren op en eenzijdig aan de slag te gaan met slechts één deelgebied. De genoemde samenhang zou bijvoorbeeld
moeten duidelijk maken dat de bezorgdheid voor een optimale lichamelijke
conditie geen enkele waarborg biedt tot gelukkig zijn of worden. Of
anders gezegd, lichaamstherapieën kunnen uiteindelijk geen gunstig
effect sorteren wanneer ook niet tegelijk de emotionele en geestelijke
problemen die eraan ten grondslag liggen, aangepakt worden. En het
omgekeerde is evenzeer waar. Ontwikkelingspsychologie
en de centrale rol van de relatie met onze ouders
Om te begrijpen op welke uitgangspunten psychotherapie gebaseerd is maken we een korte verkenning van de ontwikkelingspsychologie. We kunnen onszelf én elkaar alleen maar liefhebben op de manier waarop anderen ons hebben liefgehad. Uiteraard speelt de band die we hadden met onze ouders hierin een allesoverheersende rol. Als kleine baby konden we niet overleven zonder de innige en koesterende liefde van in de eerste plaats de moeder. Daarom is de babyliefde in wezen erg egoïstisch van aard: een baby eist de totale én exclusieve liefde op, hij verdraagt bijvoorbeeld niet dat de moeder haar liefde deelt met een broertje of zusje - hij wil werkelijk alles voor zichzelf. Dat kan uiteraard niet en wegens die totale afhankelijkheid zal het kind moeten leren om de moeder ter wille te zijn; het kan niet anders dan zich aan te passen teneinde die verzorgende en levensnoodzakelijke liefde niet te verliezen. Het is begrijpelijk dat het kind alle liefde wil nemen, maar daar staat tegenover dat de meeste ouders evenmin in staat zijn om werkelijk volwassen liefde te geven. Immers ook zij kwamen liefde tekort en ook zij liepen hun trauma’s op. Onbewust en ongewild geven ze hun pijn door aan hun kinderen en daarom kunnen ze hen alleen maar pseudo-genegenheid geven. Traumatische
ervaringen Het is van belang om erop te wijzen dat kinderen al in een heel vroeg stadium kunnen geconfronteerd worden met diepgaande pijnlijke ervaringen die in de psyche worden gegrift. Zo herinner ik me het verhaal van een 28-jarige vrouw. Toen ik me informeerde over haar prilste babytijd wist ze te vertellen dat ze al vanaf haar geboorte "maanden had gehuild". Op een gegeven moment waren de ouders het moe en op advies van de vrij hysterische moeder had vader haar dan maar eens flink dooreen geschud, midden in de nacht. Sindsdien was het huilen inderdaad gestopt. Verder informeerde ik me naar eventuele dromen die ze als heel klein kind had gehad. Altijd was haar een droom bijgebleven die zich steeds weer herhaalde. "Ik droomde dat er steeds dingen met abnormale structuren om me heen waren. Als ik iets vastpakte voelde het altijd dik, rond en zacht aan. Dat was telkens een fijne ervaring." Verder bleek dat ze hartstochtelijk verknocht was aan een duimdoekje dat moeder in geen geval mocht verstellen of wassen. Ze was stiekem blijven duimzuigen tot haar twaalfde. Uiteindelijk werd het haar afgeleerd door de handen te wikkelen in een verband. Dat vond ze erg beschamend. Ietwat schroomvallig bekende ze nu nog steeds een onbedwingbare reflex te voelen om naar een zacht kledingstuk te grijpen teneinde troost te vinden. Was ze als baby haar ouders tot last, dan heeft ze zich als puber altijd achteruitgesteld gevoeld omdat haar oudere broer constant alle aandacht en bezorgdheid opeiste. Uit deze (beperkte) fragmenten blijkt toch wel duidelijk dat er al in de eerste levensfase een pijnlijk gebrek was aan de zo noodzakelijke omhullende warmte en koesterend fysiek contact. Deze behoeften werden alleen maar beleefd in de droomwereld waarin alles waarnaar het kind greep, zacht en rond aanvoelde. Het hardhandig dooreen geschud worden moet voor een weerloze baby een ongelooflijke schok betekend hebben. Reeds in dit prille stadium vinden we al de eerste sporen van emotionele verwaarlozing en mishandeling, iets wat later onvermijdelijk zijn tol zal eisen. Het
gekwetste kind en het ontstaan van schaamte- en schuldgevoelens
Veruit de meeste kinderen werden opgevoed met het beloning/straf systeem dat beoogt je goede kanten te stimuleren en je "slechte" te onderdrukken. Het wapen daartoe is straf - in wezen het manipulerend terugtrekken en weerhouden van liefde. Dat doet het weerloze en onschuldige kind onnoemelijk veel pijn, juist omdat het zich beschaamd en schuldig gaat voelen. Hoewel het gevoelens niet kan vertalen in gedachten "denkt" het niettemin daarvan zélf de oorzaak te zijn en dus straf verdiend te hebben. Een normale, gewettigde en natuurlijke reactie op dat onrecht ligt in het spontaan uitdrukken van protest. Maar ook dat wordt gesmoord want elke vorm van opstandigheid eindigt nagenoeg zeker in dubbele straf. Na tal van vergeefse pogingen rest het gekwetste kind uiteindelijk niets meer dan elke poging tot protest in te slikken. Het kan niet anders dan de agressie tegen zichzelf te keren: het voelt niets dan kwaadheid, woede, wrok en zelfs haat - het zou zijn ouders wel kunnen vermoorden! Deze negatieve gevoelens worden afgedekt door een diep schaamtegevoel want, hoe kan je je ouders haten terwijl je ze hoort lief te hebben en zelfs te eren? Niet zelden gaat het kind de schijn wekken zich aan te passen terwijl het zich tegelijk innerlijk verzet: "ik zal luisteren, maar ik werk niet echt mee". Diep in zichzelf verborgen draagt het kind een schuldig en angstig geheim mee omdat het beseft niet zo goed te zijn als het zich via zijn geveinsd aanpassingsgedrag voordoet. Het zich ontwikkelende ego bouwt zich op rond deze schuldgevoelens – "ik ben slecht en doe dit mijn ouders aan" - en daarmee verwijdert het zich langzaam van zijn diepste en meest oorspronkelijke kern. In de plaats daarvan ontstaat een identiteit die omweven en toegedekt is met schaamte, zelftwijfel en zelfveroordeling. Tweespalt
in de psyche: het authentieke Zelf - de échte kern - dat verdrongen
wordt in de schaduw en het masker van het openlijke, valse zelf: datgene
wat we van onszelf laten zien.
Het is dit gevoel van schuldig zijn dat uiteindelijk een tweespalt in de persoonlijkheid veroorzaakt: schuld en schaamte worden als een onlosmakelijke schaduw verborgen gehouden en naar buiten uit afgedekt met een vals masker van aanpassing aan de eisen van de ouders én, in algemene zin, van de wereld. In wezen stelt dat masker zodanig hoge eisen aan onszelf dat we die nooit zullen kunnen waarmaken. Ideaalbeelden zoals bijvoorbeeld "ik moet sterk zijn en mag nooit zwakheid betonen" leiden niet alleen tot gevoelsvervreemding maar zijn uiteindelijk onhoudbaar. Daarmee verliezen we langzaam maar zeker het oorspronkelijke besef van wie we zijn: we groeien weg van onszelf, het contact met het kind in onszelf wordt afgebroken terwijl de levensvreugde die ervoor was weggelegd een flinke knauw krijgt. Tegelijk worden de meest natuurlijke impulsen en behoeften die bij dat oorspronkelijke Zelf behoren, verdrongen in een taboesfeer. Wie bijvoorbeeld onder druk van de opvoeding geleerd heeft om in het leven nooit boos te zijn en derhalve steeds maar aan te sturen op vrede, harmonie en de bijpassende compromissen, zal later op tal van terreinen moeilijkheden ondervinden om op een redelijke en aanvaardbare manier voor zichzelf op te komen. Beelden
uit de kindertijd als fixatie van even onbewuste als primitieve
conclusies
Laat ons eerst duidelijk stellen wat de betekenis hier is van een "beeld". Een beeld is een stabiel en langdurig patroon van reageren dat zich ontwikkelt in de kindertijd en uitgebreid wordt gedurende het leven van een individu. We bekijken de wereld door de gekleurde bril van onze beelden. Beelden zijn belangrijke overtuigingen en gevoelens over zichzelf en de omgeving, die het individu aanneemt zonder zich daarover vragen te stellen. Zulke beelden houden echter zichzelf in stand en bieden hardnekkige weerstand tegen verandering. Kinderen bijvoorbeeld die het beeld ontwikkelen dat ze onbekwaam zijn, dagen die overtuiging zelden uit, ook niet als ze volwassen zijn. Ze blijven als het ware gevangen in dat beeld dat zich steeds opnieuw zal bevestigen. Zulke hardnekkige beelden verdwijnen meestal niet zonder therapie. Zelfs succes hebben in het leven is niet genoeg om beelden te veranderen. Beelden vechten voor hun overleving en doen dat met succes. Ook al blijven beelden bestaan nadat ze gevormd zijn, we zijn ons er niet van bewust. Ze opereren op subtiele wijze buiten ons bewustzijn. Pas als een beeld wordt opgeroepen door bepaalde gebeurtenissen, worden onze gedachten en gevoelens door de beelden gedomineerd. Het is juist op zulke momenten dat mensen erg negatieve emoties ervaren en disfunctionele gedachten hebben. In de kindertijd heeft ieder van ons de eerder geschetste ontwikkelingen doorlopen en bepaalde beangstigende ervaringen of z.g. trauma's beleefd. Het is van groot belang om zich als volwassene daarvan bewust te worden. Aan elk "beeld" dat onze ouders ons voorhielden hebben we onbewust een bepaalde vrij veralgemenende conclusie gekoppeld. Omdat een kind emoties niet kan kaderen zijn de conclusies die het trekt vrij primitief en absoluut van aard. Bovendien zal het kinderlijke bewustzijn de opgedane indrukken erg veralgemenen. Bijvoorbeeld, indien een kind binnen een over-beschermde opvoeding éénmaal op een indringende manier gewaarschuwd werd om een bepaald vreemd iemand te mijden en te wantrouwen, dan zullen daarmee àlle vreemde mensen een bedreiging gaan vormen (en later zelfs ook alles wat "onvertrouwd", "vreemd" of "nieuw" is). Uiteraard zijn de conclusies onjuist, maar niettemin zullen ze het ganse leven lang parten spelen. Aan die
vroegere beelden - gekoppeld aan de onbewuste herinnering aan
opgelopen trauma’s - zijn namelijk consequenties vastgeknoopt die
weliswaar voor iedereen enigszins verschillen, maar die niettemin het
leven kunnen ombuigen tot een pijnlijk en moeizaam leerproces. Een
haast onbeperkte variatie van beelden die leiden tot ongelukkig zijn We vernoemden al het beeld van "ik moet sterk zijn en het leven onder controle houden" en het beeld van "nooit zal ik ruzie maken". Uiteraard zijn er nog onnoemelijk veel andere beelden die kunnen te maken hebben met de meest uiteenlopende onbewuste idealen en eisen die we aan onszelf stellen en die werden ingebracht door de ouders en de opvoeding. Die eisen hebben we aan onszelf leren stellen teneinde het leven aan te kunnen en ongeluk te vermijden. Helaas wisten we niet beter. Vraag is echter of al deze hoog gegrepen en moreel gewettigde eisen ook stroken met wie we écht zijn. Zelfonderzoek inzake deze beelden kan ons brengen bij o.m. de neigingen tot
Al vormt dit lijstje maar een beperkte greep uit de vele mogelijkheden, toch kan ieder hier - mits enig nadenken - bepaalde nadelige patronen herkennen. Dat is op zich niet zo moeilijk. Het is het terrein van de psychotherapie om die nadelige patronen terug te voeren tot het oorspronkelijke beeld waarvan ze alleen maar een uitdrukking vormen. Immers, enkel en alleen op dàt oorspronkelijke niveau kan een definitieve heling plaats vinden. Echter, zoals we straks zullen zien, is dat een bijzonder pijnlijk én bedreigend proces omdat we onvermijdelijk opnieuw in contact komen met de verdrongen pijn, het verdriet en de kwetsuren uit de vroege kindertijd. Herhalingsdwang Deze oude beelden zitten diep verankerd in het onbewuste deel van ieders psyche, ze zijn uitermate hardnekkig en daarom kunnen ze maar moeilijk bijgestuurd worden. Ze zijn er echter verantwoordelijk voor dat het zorgenkind in onszelf later in het leven steeds opnieuw poogt de tekorten en de opgelopen kwetsuren uit de kindertijd recht te zetten. Daarom blijven we die oude wonde keer op keer openrijten. Dit fenomeen is in de psychologie bekend als de z.g. herhalingsdwang die met de regelmaat van een klok opduikt. Dit is misschien een moeilijk punt en daarom gaan we er wat dieper op in aan de hand van enkele voorbeelden. Herhalingsdwang
in liefdesrelaties
Steeds terugkerende moeilijkheden in liefdesrelaties zijn daarvan een goed voorbeeld. Of we het nu willen of niet, eigenaardig genoeg brengen relaties ons onvermijdelijk terug naar onze eerste relatie - die met onze ouders. De onbewuste herinnering aan de pijn van het gekwetste en afgewezen kind in onszelf dat zoveel liefde tekort kwam, maakt dat we als volwassene in elke nieuwe relatie op zoek gaan naar heling van de diepe wonde, in de hoop die gemiste liefde ditmaal wel te verkrijgen. Die hunkering is even onbewust als dwangmatig, ze vertaalt zich in een innerlijke stem die ons zegt dat het ditmaal moet lukken om de pijn die onbewust is blijven nazinderen, recht te zetten. Lukt dat niet, dan gaat het gekwetste kind in onszelf de ander daarvan de schuld geven door hem of haar te beschuldigen van het weerhouden van liefde. De in iedereen aanwezige neiging om zijn of haar eerste ouderrelatie opnieuw tot leven te brengen, te herbeleven dus, is zeer herkenbaar. Dikwijls kiezen we een partner die het evenbeeld is van juist die ouder met wie we de meeste problemen hadden. De oorzaak daarvan is terug te voeren tot de kindertijd waar het kind altijd de liefde zoekt te verkrijgen van de meest dominante of invloedrijke ouder. Een paar voorbeelden kunnen dit illustreren. Volwassen kinderen van alcoholici bijvoorbeeld hebben een onbewuste radar die er herhaaldelijk toe leidt dat ze een tot alcoholisme neigende partner kiezen, ook al is die verslaving op het moment van de kennismaking nog niet tot ontwikkeling gekomen. Mensen die als kind mishandeld zijn, zullen vaak ook een partner kiezen die hen mishandelt, ofwel ze gaan zelf mishandelen. Als onze ouders erg kritisch waren, zullen we een partner kiezen met dezelfde eigenschappen. Het is niet zonder reden dat relaties in het leven zo belangrijk zijn. C.G.Jung schreef dat "de ziel groeit door relaties". Onze geliefden zijn spiegels voor ons omdat wij, door te zien hoe zij reageren op wat wij doen, onszelf zien - ons licht én onze schaduw. Herhalingsdwang
in uiterlijke doelvorming
Een ander herkenbaar voorbeeld van herhalingsdwang ligt in de sfeer van werk en carrière. Niet zelden was de opvoeding van aard om prestaties te steunen in plaats van houdingen. Hoeveel ouders belonen hun kind niet voor de behaalde resultaten op school, terwijl ze beter zijn inspanningen zouden belonen. De prestatiegerichte opvoeding leidt helaas tot een pijnlijke verwisseling tussen het verkrijgen van bevestiging enerzijds en het verkrijgen van liefde anderzijds. Er wordt ons een ontstellende illusie aangepraat, namelijk dat we van onszelf kunnen houden (en anderen op hun beurt van ons) omwille van datgene wat we doen en betekenen in de wereld, en niet om wie of wat we zijn als mens, namelijk een wezen van liefde. Wat we doen teneinde liefde terug te krijgen, is iets buiten onszelf en heeft niets te maken met wie we zijn. Door prestaties belangrijker te achten dan liefde te geven en te ontvangen wordt de gevoelsfunctie uitgeschakeld of minstens ondergewaardeerd. Juist omdat we vervulling zoeken op een vlak waar die nooit kan gevonden worden, leidt ook deze beeldvorming onvermijdelijk en herhaaldelijk tot eenzaamheid en teleurstelling. Niemand kan erin slagen om gelukkig worden door te hebben (het verwerven van appreciatie, erkenning, succes, macht, zekerheid, enzovoorts) - maar wel door te zijn in liefdevolle verbinding met anderen die op hun beurt werkelijk om ons geven. Deze vaststelling verklaart trouwens minstens ten dele waarom er
zoveel eenzaamheid, vervreemding en depressiviteit voorkomt in de
huidige prestatiegerichte maatschappij. Komt daarbij de farmaceutische
industrie die ons tracht te doen geloven dat dit gemis zou kunnen
opgeheven worden door antidepressiva…
Ondersteuning
door psychotherapie
De psychotherapeutische visie gaat ervan uit dat de wortel van moeilijkheden ligt in de kindertijd, zoals hierboven geschetst. Het leven doet ons de wonden uit onze jeugd steeds opnieuw belichten en herbeleven, met de bedoeling om ze uiteindelijk te boven kunnen komen. Dit op eigen kracht aan te kunnen is voor velen onder ons een moeilijke opdracht. Psychotherapie kan je die ondersteuning bieden door opnieuw contact te leggen met de oorspronkelijk pijn en die te leren transformeren in zelfaanvaarding en vergeving. Vergeving is de enige kracht die ons voortstuwt op de reis van de held, zoals die beschreven wordt in de universele mythen en sagen. Vroeg of laat zullen we allemaal vrede moeten sluiten met onze ouders, hoe kwaad we ook op hen zijn en hoeveel pijn ze ons misschien ook gedaan hebben. Ze hebben gedaan wat ze konden en met te willen dat ze het beter gedaan hadden, schiet je niets op. In feite moeten de ouders "ontouderd" worden zodat we de wrok, het zoeken naar en wachten op hun liefde, kunnen opgeven en loslaten. Daarom hebben alle aangewende technieken de bedoeling om het masker van schijngedrag, inclusief de schijnbehoeften die eruit voortvloeien, te laten varen en opnieuw contact te leggen met het authentieke maar diep gekwetste kind in onszelf, het te helen en het de ruimte te geven waar het als liefdeswezen recht op heeft. En zo kom je tot zelfacceptatie: de heilzame ontdekking en de overtuiging dat je goed bent zoals je bent. Bio-energetische
therapie: het lichaam als afspiegeling van de psyche
Zoals reeds gezegd, wordt in de psychotherapeutische benadering de mens beschouwd als een eenheid. Daarom wordt niet alleen het psychologische probleemgebied geanalyseerd, maar ook de fysieke uiting van het probleem zoals die zich manifesteert in de lichaamsstructuur en de lichamelijke bewegingen. Uitgaande van de innige relatie tussen spierspanningen en het psychisch functioneren hebben de bio-energetische technieken als doel het systematisch loslaten van de fysieke spanning die zich voordoet in chronisch samengetrokken en krampachtige spieren. Spierspanningen verhullen namelijk emotionele blokkades die ontstaan zijn door de verdringing van gevoelens in de kindertijd, zoals daarstraks geschetst. In dit verband was het de beroemde psychoanalyticus Wilhelm Reich die observeerde hoe "de opheffing van spierstijfheid niet alleen vegetatieve energie vrijmaakt, maar bovendien de herinnering aan de situatie uit de kindertijd waarin de verdringing heeft plaatsgevonden weer levend maakt". Ook het therapeutisch gebruik van de ademhaling, zoals holotroop ademen en rebirthing (Stanislav Grof), kadert hierin. We citeren hier Alexander
Lowen, een andere grondlegger van de moderne psychotherapie: "Analyse
op lichamelijk niveau had aan het licht gebracht dat de patiënten hun
adem inhouden en hun buik intrekken om angst en andere sensaties te
onderdrukken. Men kan constateren dat dit een vrij algemene praktijk is.
Het kan gemakkelijk bij kinderen, maar ook bij volwassenen worden
opgemerkt. In situaties die men als beangstigend of pijnlijk ervaart
zuigt men de adem in, trekt het middenrif samen en spant de buikspieren
aan. Het opheffen van de spanning resulteert in een zucht. Als dit een
chronisch patroon wordt houdt men de borst hoog als men inademt, is de
ademhaling oppervlakkig en de buik hard. De verminderde ademhaling
reduceert de inname van zuurstof en de productie van energie door de
stofwisseling. Het eindresultaat is een verminderd affect en een lagere
emotionele tonus… Door middel van ademhalingstechnieken is het
mogelijk gevoelens intenser bewust te maken dan op verbaal niveau
mogelijk is".
|
Zie je in de linkerrand geen uitgebreide inhoudsopgave, klik dan Menu